Od Zwykłego Szarego Człowieka

Kamień 43 – Filar Sępa

A new study compares the carved symbolism of Göbekli Tepe’s Vulture Stone with ritual imagery from the Trypillia culture, suggesting that early farming societies in Anatolia and Eastern Europe may have shared cosmological ideas about time, death, sacred space and the movement of the heavens.

Nowe badanie porównuje rzeźbioną symbolikę Kamienia Sępa z Göbekli Tepe z rytualnymi wizerunkami kultury trypolskiej, sugerując, że wczesne społeczności rolnicze w Anatolii i Europie Wschodniej mogły podzielać kosmologiczne koncepcje dotyczące czasu, śmierci, świętej przestrzeni i ruchu niebios.

At Göbekli Tepe, the famous Vulture Stone has never been easy to read. Its carved birds, snakes, scorpion, abstract signs and headless human figure have inspired competing interpretations for decades. Was it a scene of death ritual, an astronomical code, a mythic narrative, or something more complex? A new study argues that the answer may not lie in choosing one explanation over another, but in seeing the pillar as part of a wider symbolic system linking architecture, timekeeping and cosmology across early farming societies.

W Göbekli Tepe słynny Kamień Sępa nigdy nie był łatwy do odczytania. Jego rzeźbione ptaki, węże, skorpiony, abstrakcyjne znaki i bezgłowa postać ludzka od dziesięcioleci inspirują sprzeczne interpretacje. Czy była to scena rytuału śmierci, astronomiczny kod, mityczna narracja, czy coś bardziej złożonego? Nowe badanie dowodzi, że odpowiedź może leżeć nie w wyborze jednego wyjaśnienia, ale w postrzeganiu filaru jako części szerszego systemu symbolicznego łączącego architekturę, pomiar czasu i kosmologię we wczesnych społecznościach rolniczych.

A new reading of one of Göbekli Tepe’s most debated pillars

Nowa interpretacja jednego z najbardziej kontrowersyjnych filarów Göbekli Tepe

The study, published in the International Journal of Culture and History by Oleksandr Zavalii, focuses on the cosmological aspects of Göbekli Tepe’s T-shaped stelae and compares them with religious symbolism from the Trypillia culture of Ukraine. Its central claim is cautious but ambitious: the carvings at Göbekli Tepe may preserve not isolated symbols, but a structured sacred language involving solar cycles, lunar rhythms, animal imagery, geometry and sacred space.

Badanie, opublikowane w International Journal of Culture and History przez Oleksandra Zavaliiego, koncentruje się na kosmologicznych aspektach stel w kształcie litery T z Göbekli Tepe i porównuje je z symboliką religijną kultury trypolskiej na Ukrainie. Jego główne założenie jest ostrożne, ale ambitne: rzeźby w Göbekli Tepe mogą zachowywać nie izolowane symbole, lecz ustrukturyzowany język sakralny obejmujący cykle słoneczne, rytmy księżycowe, wizerunki zwierząt, geometrię i przestrzeń sakralną.

Göbekli Tepe, dated to the Pre-Pottery Neolithic period, roughly 9600 to 8200 BCE, already occupies a special place in archaeology as one of the earliest known monumental ritual landscapes. Zavalii’s paper revisits several pillars, especially Stele 43, known as the Vulture Stone, along with Steles 33, 18, 20 and 1. Rather than treating the carvings as decoration, the study reads them as components of a broader visual grammar.

Göbekli Tepe, datowane na okres neolitu przedceramicznego, około 9600–8200 r. p.n.e., zajmuje już szczególne miejsce w archeologii jako jedna z najwcześniejszych znanych monumentalnych budowli rytualnych. Artykuł Zavaliiego ponownie analizuje kilka filarów, zwłaszcza Stelę 43, znaną jako Kamień Sępa, a także Stele 33, 18, 20 i 1. Zamiast traktować rzeźby jako ozdobę, w badaniu odczytywane są one jako elementy szerszej gramatyki wizualnej.

On Stele 43, the upper register includes bird figures, three arch-like forms, a central circle, rectangular elements and H-shaped signs. The lower register contains animals more closely associated with the earth or underworld, including a scorpion, snake, boar, waterfowl and a headless human figure. Zavalii suggests that this division may reflect a two-level cosmos, with celestial imagery above and chthonic or mortal imagery below.

Na Steli 43 górny szereg zawiera figury ptaków, trzy formy łukowate, centralny okrąg, elementy prostokątne i znaki w kształcie litery H. Dolny szereg zawiera zwierzęta bliżej związane z ziemią lub światem podziemnym, w tym skorpiona, węża, dzika, ptactwo wodne i bezgłową postać ludzką. Zavalii sugeruje, że ten podział może odzwierciedlać dwupoziomowy kosmos, z niebiańskimi symbolami powyżej i chtonicznymi lub śmiertelnymi symbolami poniżej.

Calendar, ritual, or death symbolism?

Symbolika kalendarza, rytuału czy śmierci?

This is not the first time the Vulture Stone has been linked to the sky. In 2017, Martin Sweatman and Dimitrios Tsikritsis proposed that Pillar 43 encoded an astronomical “date stamp” around 10,950 BCE, connected to the debated Younger Dryas impact hypothesis. Their argument interpreted some animal figures as constellations and suggested that Göbekli Tepe may have recorded cometary encounters.

To nie pierwszy raz, kiedy Kamień Sępa został powiązany z niebem. W 2017 roku Martin Sweatman i Dimitrios Tsikritsis zaproponowali, że Filar 43 zakodował astronomiczny „datownik” około 10 950 r. p.n.e., powiązany z dyskutowaną hipotezą uderzenia z Epoki Młodszego Dryasu. Ich argumentacja interpretowała niektóre figury zwierząt jako konstelacje i sugerowała, że ​​Göbekli Tepe mogło rejestrować pojawianie się komet.

A later 2024 study by Sweatman extended this astronomical model, proposing that V-shaped marks on Pillar 43 could represent a lunisolar calendar with 12 lunar months and 11 extra days, potentially making it one of the oldest known examples of such time reckoning.

Późniejsze badanie Sweatmana z 2024 roku rozszerzyło ten model astronomiczny, sugerując, że znaki w kształcie litery V na Filarze 43 mogą reprezentować kalendarz księżycowo-słoneczny z 12 miesiącami księżycowymi i 11 dodatkowymi dniami, co potencjalnie czyni go jednym z najstarszych znanych przykładów takiego pomiaru czasu.

But these astronomical readings remain controversial. Researchers associated with the German Archaeological Institute have warned that Göbekli Tepe’s buildings were rebuilt, modified and possibly roofed, which complicates claims that they functioned as open sky observatories. They also argued that focusing too heavily on a single pillar risks removing the imagery from its wider archaeological and iconographic setting.

Jednak te odczyty astronomiczne pozostają kontrowersyjne. Naukowcy związani z Niemieckim Instytutem Archeologicznym ostrzegają, że budowle Göbekli Tepe zostały przebudowane, zmodyfikowane i prawdopodobnie zadaszone, co komplikuje twierdzenia, że ​​pełniły one funkcję obserwatoriów otwartego nieba. Argumentowali również, że zbytnie skupienie się na jednym filarze grozi oderwaniem symboliki od jej szerszego kontekstu archeologicznego i ikonograficznego.

This is where Zavalii’s study takes a different route. It does not depend entirely on matching the carvings to modern constellations or a single catastrophic event. Instead, it looks for repeated patterns across several pillars and compares them with later symbolic systems in Eastern Europe. The result is not a rejection of astronomical interpretation, but a broader version of it.

W tym miejscu badania Zavaliiego obierają inną drogę. Nie polegają one wyłącznie na dopasowaniu rytów do współczesnych konstelacji ani do pojedynczego kataklizmu. Zamiast tego poszukują powtarzających się wzorców w kilku filarach i porównują je z późniejszymi systemami symbolicznymi w Europie Wschodniej. Rezultatem nie jest odrzucenie interpretacji astronomicznej, ale jej szersza wersja.

Illustration and photograph of Column 43 from Building D at Göbekli Tepe (photo by K. Schmidt). The H-shaped symbols are highlighted in red. Credit: Zavalii, O., 2025Illustration and photograph of Column 43 from Building D at Göbekli Tepe (photo by K. Schmidt). The H-shaped symbols are highlighted in red. Credit: Zavalii, O., 2025

Ilustracja i zdjęcie kolumny 43 z budynku D w Göbekli Tepe (fot. K. Schmidt). Symbole w kształcie litery H zaznaczono na czerwono. Źródło: Zavalii, O., 2025Ilustracja i zdjęcie kolumny 43 z budynku D w Göbekli Tepe (fot. K. Schmidt). Symbole w kształcie litery H zaznaczono na czerwono. Autor: Zavalii, O., 2025

The number eleven and the structure of sacred time

Liczba jedenaście i struktura świętego czasu

One of the study’s most interesting observations concerns the repeated appearance of numerical patterns. Zavalii notes that Stele 43 contains eleven rectangular elements, while certain Göbekli Tepe enclosures also include eleven T-shaped pillars. In his interpretation, this may refer to divisions of the year or sacred intervals between major solar events.

Jedna z najciekawszych obserwacji w badaniu dotyczy powtarzającego się występowania wzorów liczbowych. Zavalii zauważa, że ​​stela 43 zawiera jedenaście prostokątnych elementów, podczas gdy niektóre obwarowania Göbekli Tepe zawierają również jedenaście filarów w kształcie litery T. W jego interpretacji może to odnosić się do podziałów roku lub świętych przerw między głównymi wydarzeniami słonecznymi.

Stele 33 strengthens this argument, according to the paper. Its surface contains wavy lines interpreted as snakes, together with animal and abstract motifs. Zavalii draws attention to the numbers two, three, eleven and thirteen, suggesting that they may encode duality, solar structure and lunar cycles. The thirteen snake heads, in this reading, could evoke the lunar year, while eleven may relate to solar calendar organization.

Stela 33 wzmacnia ten argument, zgodnie z treścią artykułu. Jej powierzchnia zawiera faliste linie interpretowane jako węże, wraz z motywami zwierzęcymi i abstrakcyjnymi. Zavalii zwraca uwagę na liczby dwa, trzy, jedenaście i trzynaście, sugerując, że mogą one kodować dualizm, strukturę słoneczną i cykle lunarne. Trzynaście głów węży w tym ujęciu może nawiązywać do roku księżycowego, podczas gdy jedenaście może odnosić się do organizacji kalendarza słonecznego.

This proposal overlaps partly with earlier calendar theories, especially Sweatman’s 2024 lunisolar model, but it shifts the emphasis. Instead of treating the Vulture Stone as a precise scientific record, Zavalii frames it as a sacred cosmological diagram. In that model, numbers, animals, circles, crescents and architectural alignments work together as a symbolic system.

Ta propozycja częściowo pokrywa się z wcześniejszymi teoriami kalendarza, zwłaszcza z modelem lunisolarnym Sweatmana z roku 2024, ale przesuwa akcenty. Zamiast traktować Kamień Sępa jako precyzyjny zapis naukowy, Zavalii ujmuje go jako święty diagram kosmologiczny. W tym modelu liczby, zwierzęta, okręgi, półksiężyce i układy architektoniczne współdziałają ze sobą, tworząc system symboliczny.

From Göbekli Tepe to Trypillia

Od Göbekli Tepe do Trypolia

The most distinctive part of the new study is its comparison with the Trypillia culture, which flourished millennia later in parts of modern Ukraine, Moldova and Romania. Zavalii argues that Trypillian ritual objects, temple layouts and ceramic motifs show parallels with Göbekli Tepe’s symbolic world.

Najbardziej charakterystyczną częścią nowego badania jest porównanie z kulturą trypolską, która rozkwitła tysiąclecia później w częściach współczesnej Ukrainy, Mołdawii i Rumunii. Zavalii argumentuje, że trypolskie przedmioty rytualne, układy świątyń i motywy ceramiczne wykazują paralele z symbolicznym światem Göbekli Tepe.

The study gives special attention to the Nebelivka Temple and Trypillian ritual ceramics. It compares Göbekli Tepe’s H-shaped signs with Trypillian “binocular-shaped” ritual objects, suggesting that both may express ideas of duality, equinoxes or the division of sacred time. It also compares circular and crescent motifs, solar-lunar symbolism and the organization of sacred space.

Badanie poświęca szczególną uwagę świątyni Nebelivka i trypolskiej ceramice rytualnej. Porównuje znaki w kształcie litery H z Göbekli Tepe z trypolskimi przedmiotami rytualnymi w kształcie „lornetki”, sugerując, że oba mogą wyrażać idee dualizmu, równonocy lub podziału czasu sakralnego. Porównuje również motywy koła i półksiężyca, symbolikę słoneczno-księżycową oraz organizację przestrzeni sakralnej.

This does not mean that the study proves a direct line of transmission from Göbekli Tepe to Trypillia. The chronological gap is large, and archaeological continuity across such distance remains difficult to demonstrate. A safer reading is that Zavalii identifies a set of recurring symbolic solutions used by early agricultural societies to organize the relationship between sky, season, ritual and community.

Nie oznacza to, że badanie dowodzi bezpośredniej linii przekazu z Göbekli Tepe do Trypola. Różnica chronologiczna jest duża, a ciągłość archeologiczna na tak dużym dystansie pozostaje trudna do wykazania. Bezpieczniejsza interpretacja jest taka, że ​​Zavalii identyfikuje zestaw powtarzających się rozwiązań symbolicznych stosowanych przez wczesne społeczeństwa rolnicze do organizacji relacji między niebem, porą roku, rytuałem a społecznością.

Göbekli Tepe Still Resists a Single Explanation

Göbekli Tepe wciąż nie znajduje jednego wyjaśnienia

Other theories remain important. Klaus Schmidt and later researchers emphasized Göbekli Tepe’s role in ritual gathering, ancestor symbolism and the social power of monument building. Studies of headless figures, vultures and human remains have also linked the site to death ritual, skull cult practices and concepts of transformation after death.

Inne teorie pozostają ważne. Klaus Schmidt i późniejsi badacze podkreślali rolę Göbekli Tepe w rytualnym zgromadzeniu, symbolikę przodków i społeczną siłę budowania pomników. Badania bezgłowych postaci, sępów i ludzkich szczątków powiązały to miejsce również z rytuałem śmierci, praktykami kultu czaszki i koncepcjami transformacji po śmierci.

Giulio Magli proposed another astronomical possibility, suggesting that the enclosures may have been oriented toward the appearance of Sirius in the southern sky.

Giulio Magli zaproponował inną astronomiczną możliwość, sugerując, że obwarowania mogły być zorientowane w kierunku pojawienia się Syriusza na południowym niebie.

Taken together, these theories show why Göbekli Tepe resists a single explanation. Its pillars may have carried several meanings at once: social, ritual, mortuary, astronomical and mythological. For prehistoric communities, these categories may not have been separate at all.

W sumie te teorie te pokazują, dlaczego Göbekli Tepe nie daje się wyjaśnić jednym zdaniem. Jego filary mogły nieść ze sobą kilka znaczeń jednocześnie: społeczne, rytualne, pogrzebowe, astronomiczne i mitologiczne. Dla społeczności prehistorycznych kategorie te mogły w ogóle nie być rozdzielone.

The new study is valuable because it places Göbekli Tepe within a wider conversation about how early societies made time visible. Whether every proposed parallel with Trypillia proves correct or not, the argument draws attention to something increasingly clear: the builders of Göbekli Tepe were not simply carving animals into stone. They were creating a dense symbolic environment in which architecture, memory, death, renewal and the movement of the heavens may have belonged to the same sacred order.

Nowe badanie jest cenne, ponieważ umieszcza Göbekli Tepe w szerszej dyskusji na temat tego, jak wczesne społeczeństwa uwidaczniały czas. Niezależnie od tego, czy każda proponowana paralela z Trypolem okaże się słuszna, czy nie, argument ten zwraca uwagę na coś coraz bardziej oczywistego: budowniczowie Göbekli Tepe nie tylko rzeźbili zwierzęta w kamieniu. Tworzyli gęste, symboliczne środowisko, w którym architektura, pamięć, śmierć, odnowa i ruch niebios mogły należeć do tego samego świętego porządku.

Zavalii, O. (2025). Cosmological aspects of the stelae of Göbekli Tepe and their parallels with the religious symbolism of the Trypillia culture. International Journal of Culture and History, 12(1), 1–55. https://doi.org/10.5296/ijch.v12i1.22688

Zavalii, O. (2025). Kosmologiczne aspekty stel z Göbekli Tepe i ich paralele z symboliką religijną kultury trypolskiej. International Journal of Culture and History, 12(1), 1–55. https://doi.org/10.5296/ijch.v12i1.22688

Cover Image Credit: Pillar 43, Enclosure D: the “Vulture Stone”. Sue Fleckney – Public Domain
By Leman Altuntaş 7 June 2026

Źródło zdjęcia na okładce: Filar 43, Zagroda D: „Kamień Sępa”. Sue Fleckney – Domena publiczna Autor: Leman Altuntaş, 7 czerwca 2026 r.

źródło: https://arkeonews.net/new-study-links-gobekli-tepes-vulture-stone-to-europes-trypillia-culture/