Suwalszczyzna Pradzieje i okres wczesnośredniowieczny
Najstarsze znaleziska archeologiczne z terenu WPN pochodzą z późnego paleolitu (schyłku starszej epoki kamienia) i są datowane na dziesiąte tysiąclecie p.n.e. Są to zabytki krzemienne, będące pozostałością po osadnictwie kultur zwanych „liściakowymi”, których ludność przywędrowała na te tereny za przemieszczającymi się w owym okresie w kierunku północnym stadami reniferów. Nazwa kręgu kulturowego pochodzi od liściaka-krzemiennego grotu strzały, przewodniej formy narzędzia. Ludność kultur „liściakowych”, ze względu na gospodarcze uzależnienie swego bytu od stad reniferów wędrujących za ciągle przesuwającą się strefą tundry, zmuszona była prowadzić koczowniczy tryb życia. Jedno lub kilkuszałasowe obozowiska zakładano na wysokich piaszczystych brzegach rzek i jezior. Oprócz polowań na renifery pożywienia dostarczały rybołówstwo i zbieractwo dziko rosnących roślin. Narzędzia wykonywano z krzemienia i kamienia ale także z materiałów organicznych: rogu, kości i drewna (Kozłowski, Kozłowski 1975).
W rejonie jeziora Wigry zarejestrowano osadnictwo dwóch kultur późnopaleolitycznych z kręgu „liściakowego”: świderskiej i perstuńskiej. Na ślady ich obozowisk natrafiono w Burdyniszkach (st. 4), Krzywym (st. 10 i 11), Maćkowej Rudzie (Wioseczka st. 1) i Piertaniach (st. 5).
Koniec epoki lodowej, około 8 300 p.n.e, oraz postępujące ocieplanie się klimatu powodujące przesunięcie się strefy tundry w kierunku północnym położyło kres pobytowi na Suwalszczyźnie plemion późnopaleolitycznych. Za stadami reniferów wywędrowały one na tereny dzisiejszej Litwy, Łotwy i Estonii. Jedynie nieliczne grupy pozostały na miejscu, adaptując się do zmieniających się warunków środowiska naturalnego. Określa się je mianem kultury postświderskiej.
Zmiana formacji roślinnych (las iglasty, później mieszany) i składu gatunkowego fauny z tundrowej na leśną spowodowały daleko idące reperkusje w dziejach ówczesnych grup ludzkich Adaptacja do nowych warunków uwidoczniła się w miniaturyzacji narzędzi krzemiennych (mikrolityzacja) oraz poprzez zmiany w proporcjach pomiędzy poszczególnymi elementami gospodarki. Większego znaczenia zaczęło nabierać rybołówstwo i zbieractwo. Intensywniejsza eksploatacja środowiska naturalnego w strefie pojezierzy umożliwiła przejście na częściowo osiadły tryb życia oraz spowodowała znaczny wzrost demograficzny widoczny także na terenie WPN. Rozpoczął się mezolit – środkowa epoka kamienia (Brzozowski, Iwanowska, Okulicz-Kozaryn, Siemaszko 1993, s. 111).
W drugiej połowie 8 tysiąclecia p.n.e. na tereny wokół jeziora Wigry dotarły z północnego-wschodu plemiona mezolityczne zaliczane do kundajskiego kręgu kulturowego. Obozowiska kultury kundajskiej odkryto w Sobolewie (st. 3) i Burdyniszkach (st. 1), kultury Kudłajewka w Burydniszkach (st. 4). Obozowiska datowane ogólnie na mezolit zarejestrowano w Cimochowiźnie (st. 4), Czerwonym Folwarku (st. 5), Maćkowej Rudzie (st. 2), Magdalenowie (st. 3), Rosochatym Rogu (st. 1), Starym Folwarku (st. 1) i Wigrach (st. 2).
Mezolityczny model gospodarki i osadnictwa przetrwał na omawianym terenie bardzo długo. Pozostała część ziem polskich już w połowie 5 tysiąclecia p.n.e. została skolonizowana przez plemiona kultur wstęgowych, które prowadziły osiadły tryb życia, uprawiały rolę, udomowiły zwierzęta, wytwarzały ceramikę naczyniową, używały gładzonych narzędzi krzemiennych i prostego warsztatu tkackiego czyli funkcjonowały na wyższym-neolitycznym stopniu rozwoju. Zamieszkujące Suwalszczyznę plemiona kultur strefy leśnej północno-wschodniej Europy zwane też paraneolitycznymi zaczynają stosować neolityczne zdobycze od początku 4 tysiąclecia p.n.e. (wyrób ceramiki i gładzenie narzędzi krzemiennych) lecz dopiero w połowie 3 tysiąclecia p.n.e. stają się społeczeństwami w pełni neolitycznymi przejmując uprawę i hodowlę.
W rejonie jeziora Wigry odkryto także ślady osadnictwa klasycznych kultur neolitycznych: kultury amfor kulistych (Burdyniszki st. 4, Remienkiń) oraz kultury ceramiki sznurowej (Gawrychruda st. 1, Aleksandrowo, Piertanie).
W epoce brązu (ok. 1800-550 p.n.e.) na omawianym obszarze zamieszkiwała ludność o tradycjach kultur paraneolitycznych i ceramiki sznurowej. Nikła liczba znalezisk datowanych na ten okres świadczy o bardzo słabym zaludnieniu, a charakter znalezisk (głównie zabytki krzemienne) o ich zapóźnieniu cywilizacyjnym.
Poważny zwrot w dziejach ziem północno-wschodniej Polski następuje w połowie VI wieku p.n.e. (ok. 550 r. p.n.e. – początek wczesnej epoki żelaza), kiedy to docierają tu z dorzecza Dniepru grupy ludności bałtyjskiej. Centrum ich osadnictwa stają się Mazury a najbardziej charakterystycznymi cechami nowej kultury nazwanej kulturą kurhanów zachodniobałtyjskich są: osiedla obronne zakładane na naturalnych wzgórzach, rusztowe osiedla nawodne oraz ciałopalny, podkurhanowy obrządek pogrzebowy. Drugie, duże skupienie osadnicze o odmiennych cechach kulturowych (kultura ceramiki kreskowanej), które charakteryzuje istnienie osiedli obronnych oraz zdobienie naczyń kreskowaniem (sztrychowaniem), powstaje w dorzeczu Wilii oraz górnego i środkowego Niemna. Suwalszczyzna położona w pierwszej fazie w strefie pustki osadniczej odgraniczającej obydwa centra kulturowe, od przełomu IV i III w. p.n.e. zaczyna być zasiedlana. Wtedy to powstaje i funkcjonuje przez kilka wieków, skupienie osadnicze w okolicach Żubronajć (osiedle obronne i kilka osad) o mieszanych (mazursko-nadniemeńskich) cechach kulturowych. W jeziorze Pierty zarejestrowano istnienie osiedla nawodnego (Leszczewek st. 4), a na wyspie Ordów- prawdopodobnie wysoczyznowego osiedla obronnego (Bryzgiel st. 15).
Pierwsze wieki po przełomie er to kolejny bardzo istotny okres w dziejach tych ziem. Plemiona zachodniobałtyjskie zamieszkujące Suwalszczyznę, podobnie jak większość ludów tzw. „barbaricum”, znalazły się pod ekonomicznym wpływem Imperium Rzymskiego (stąd nazwa – okres rzymski). Od końca II wieku n.e. datuje się istnienie silnego centrum osadniczego na północ od Suwałk. W Osinkach powstaje duża osada, składająca się z kilkunastu zagród, której mieszkańcy zajmowali się uprawą zbóż, hodowlą zwierząt, produkcją żelaza i tkactwem, a swych zmarłych grzebali na cmentarzysku w Szwajcarii. Cmentarzysko w Szwajcarii użytkowane od końca II do początku V wieku n.e. dostarczyło wielu dowodów zamożności społeczności zamieszkującej dorzecze Czarnej Hańczy w tym czasie. Oprócz powszechnych wówczas ciałopalnych i szkieletowych grobów kurhanowych wyposażanych w broń, ozdoby i przedmioty codziennego użytku, odkryto tu tzw. „groby książęce” zawierające przedmioty luksusowe, niekiedy importowane z prowincji rzymskich.
Pod wpływem centrum Osinki-Szwajcaria znajdowały się niewątpliwie tereny wokół Wigier. Stosunkowo liczne osady i ślady osadnictwa z tego okresu znaleziono m.in. w Czerwonym Krzyżu (st. 1), Burdyniszkach (st. 4), Piertaniach (st. 4) i Leszczewku (st. 4).
Z następnego okresu – okresu wędrówek ludów (V-VII w. n.e.) brak jest śladów osadnictwa z terenu WPN. Na Suwalszczyźnie charakteryzuje się on zakładaniem nowych cmentarzysk i ogólnym zubożeniem społeczeństw tam zamieszkujących, najbardziej widocznym w skromnym wyposażaniu grobów.
We wczesnym średniowieczu (VII-XIII wiek) tereny od dorzecza górnej Szeszupy po Biebrzę i od środkowego Niemna po Wielkie Jeziora Mazurskie zamieszkiwali Jaćwingowie – jedno z plemion zachodniobałtyjskich. W obszarze górnego dorzecza Czarnej Hańczy lokalizuje się na podstawie danych zawartych w źródłach pisanych terytorium plemienne Jaćwieży tzw. właściwej (Nalepa 1964). Na Górze Zamkowej w Szurpiłach umieszcza się centrum Kresmen (Kresimy) jednej z włości, na jakie dzieliła się pod względem administracyjnym Jaćwież. Tereny dzisiejszego WPN podlegały prawdopodobnie pod wymienione centrum administracyjne. Duża liczba osad wczesnośredniowiecznych odkrytych na omawianym obszarze, m.in. w Leszczewie (st. 1), Leszczewku (st. 1), Czerwonym Folwarku (st. 3), Cimochowiźnie (st. 1) Burdyniszkach (st. 3), Wigrach (st. 3 i 5) i na wyspie Kamień (st. 1) świadczy o intensywnym osadnictwie w tym okresie.
Niewiele wiemy na temat obrządku pogrzebowego wczesnośredniowiecznych Jaćwingów, głownie z powodu braku znalezisk grobowych. Tym cenniejsze stają się wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych w końcu lat osiemdziesiątych w Burdyniszkach (st. 4 a), podczas których odkryto ślady po cmentarzysku warstwowym, gdzie spalone szczątki zmarłych wraz z wyposażeniem rozsypywano po powierzchni ziemi (Nowakowski 1987).
Sprowadzenie do Polski Zakonu Krzyżackiego w 1226 roku stanowiło początek kresu niezależnego bytu plemion jaćwieskich. Z żelazną konsekwencją, przy wydatnej pomocy ościennych władców, rycerze zakonni podbijali kolejne ziemie. Pomimo znakomitej znajomości sztuki fortyfikacyjnej, podkreślanej nawet w zapiskach nieprzychylnych im kronikarzy krzyżackich, waleczności i wybitnych zdolności militarnych ostatniego plemiennego przywódcy Skomanda, w 1283 roku opór Jaćwieży został złamany. Ocalałe z pożogi wojennej niedobitki przesiedlono w głąb terenów pruskich; części z nich udało się uciec na pograniczne obszaru Mazowsza, Rusi i Litwy; pozostali skryli się w bezkresnych lasach. Jak pisze krzyżacki kronikarz Piotr z Dusburga: „I ziemia jaćwieska pozostała [odtąd] opustoszała”.