Jerzy Przybył – Świetlisty / Święty Jeleń (Mitologia Słowian)
Od Poli Dec
Naukowcy z Uniwersytetu Georgia w USA wykazali, że pewien gatunek jelenii może zostawiać na drzewach i ziemi znaki, które świecą w ultrafiolecie. To pierwsze udokumentowane wykorzystanie fotoluminescencji przez ssaka w naturalnym środowisku.
Jelenie mają zdolność widzenia promieniowania ultrafioletowego, a najnowsze badania pokazują, że mogą one również pozostawiać świecący ślad widoczny w tych długościach fal. Jak wyjaśniają naukowcy, to odkrycie rzuca zupełnie nowe światło na sposób, w jaki jelenie komunikują się ze sobą i jak postrzegają swoje otoczenie. Swoje wnioski opisali w badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Ecology and Evolution„.
Jelenie ocierając się o drzewa zostawiają ślady UV
Zespół badawczy z Uniwersytetu Georgia (UGA) przeanalizował jesienne znaki obecności samców jelenia wirginijskiego (Odocoileus virginianus), nazywanego też mulakiem białoogonowym lub jeleniem wirgińskim. Naukowcy zbadali teren w lesie Whitehall o powierzchni 337 ha. Zwierzęta w okresie rui intensywnie ocierają poroże o pnie i krzewy, zdzierając aksamit poroża, a także znaczą teren wydzielinami gruczołów, moczem i odchodami. Badacze sprawdzili, czy te „drogowskazy” dla innych osobników również wizualnie wyróżniają się w zakresie UV, który jelenie potrafią widzieć.
Podczas dwóch, trwających ok. miesiąca, jesiennych obchodów w 2024 r. naukowcy zlokalizowali 109 przetarć („deer rubs”) oraz 37 zeskrobin gruntu („scrapes”). Nocą wracali w te miejsca z latarkami UV o szczytach 365 nm i 395 nm – długościach fal, które obficie występują o zmierzchu i o świcie, gdy jelenie są najbardziej aktywne. Jako miarę widoczności użyto pomiarów napromienienia, czyli ilości światła odbitego lub emitowanego z danego punktu.
Badacze odnotowali, że przetarcia oraz mocz na zeskrobinach pod wpływem obu typów latarek UV wykazywały wyższe średnie wartości napromienienia niż otoczenie, co oznaczało wyraźną fotoluminescencję. Emisja mieściła się w pasmach rejestrowanych przez czopki jelenia wrażliwe na krótkie i średnie długości fal, co dodatkowo wzmacnia hipotezę, że wzrok tych zwierząt jest dostrojony do półmroku.
Co sprawia, że znak „świeci”
Autorzy podkreślili, że nie jest jasne, jaka część efektu pochodzi z samych roślin, a jaka z pozostałości płynów jelenia. Mocz zawiera porfiryny i aminokwasy, które wzbudzają się pod dłuższymi falami UV. Fenole i terpeny z gruczołów czołowych samców mogą działać podobnie. Z kolei uszkodzenie roślin odsłania ligninę i terpeny roślinne, również znane z fotoluminescencji. Niezależnie od źródła, przetarcia wyraźnie kontrastują z tłem w sposób „skrojony” pod percepcję jelenia.
„Powstająca fotoluminescencja byłaby widoczna dla jeleni na podstawie wcześniej opisanych zdolności wzrokowych” – pisze zespół w opublikowanym artykule opisującym to zjawisko.
Komunikacja świetlnymi „tablicami ogłoszeń”
Naukowcy z UGA zaznaczyli, że to pierwszy przypadek udokumentowania użycia fotoluminescencji przez ssaka w środowisku naturalnym. Spełniono przy tym większość kryteriów wskazujących na biologiczną funkcję zjawiska. To sugeruje, że jelenie mogą korzystać z „podświetlanych” znaków jako wizualnych sygnałów dla rywali i partnerek w lesie, niewidocznych dla ludzkiego oka bez wsparcia UV.
„Niezależnie od tego, czy fotoluminescencja jest wynikiem wydzieliny gruczołów na czole jelenia, czy właściwości drewna, faktem pozostaje, że otarcia wizualnie kontrastują z otaczającym środowiskiem w sposób wyjątkowo sprzyjający widzeniu jeleni” – zauważa zespół.
Autorzy wskazali, że choć nie testowali bezpośrednio zmiany zachowania u jeleni wskutek fotoluminescencji, to wzrost napromienienia przetarć zbiegał się w czasie z wzrostem poziomów hormonów u zwierząt w trakcie sezonu rozrodczego. To może łączyć świecące znaki z intensyfikacją zachowań godowych.
„Chociaż nie testowaliśmy bezpośrednio zmian w zachowaniu jeleni w wyniku obecności fotoluminescencji, natężenie promieniowania w miejscach otarć wzrosło w tym samym czasie, co poziom hormonów u jeleni, a wiadomo, że zmiany w zachowaniu zmieniają się wraz z postępem sezonu rozrodczego” – opisuje zespół z Uniwersytetu Georgia w USA.
Badanie prowadzono w warunkach zbliżonych do naturalnych, na wolno żyjącej populacji, a pomiary wykonywano przy długościach fal często obecnych o świcie i zmierzchu. To zwiększa wiarygodność tezy, że świetlne sygnały mogą odgrywać rolę w komunikacji jeleni, zwłaszcza w okresie rui, gdy znaczenie terytorium i sygnałów rozrodczych jest kluczowe.