Tan Jedenasty Wielki – Warenik oraz Przedgody – Tan Zniczy, Kładzideł i Wichrów (20 – 26 listopada) [Kalendarz obchodów święta + fragment z Księgi Tanów tom 2]

…”Dzień Siódmy nazywany jest Przedgodami albo Goduną. W to święto czyni się ostatni już obchód Wielkiego Tanu Jedenastego – Obchód Wielkiej Jaszy i Jasiona-Jastruba z Zarodkiem Kolady-Kostromy, czyli Kraczunem.

Jest to obchód podobny do już odbywanych we wiosnę i lato, ale bogatszy o obrazunki i cześć oddawaną Zniczom, czyli Bogom Narodzonym z Nicy, Którzy Upadli. Oni to przerodzili się w Umorów-Straszów – Nosicieli Dusz Zmarłych na Welę i Dusz Odnowionych na Ziemię.  

Stąd ten dzień nazywany jest właśnie Goduną – Świętem Upadłych Godów, Dniem Zniczów albo Dniem Straszów.

Jest to dzień, w którym Zimne Wichry przywiewają Koladę-Kostromę, widzialną w zarodku jako Kraczun, a Źrzenię Żenną zakluczają w chramach.

Jest to Święto Pokładania Niedźwiedzia do Zimowego Snu, jako że ci wspaniali Zwirzorowie Orsołowi[i] z nadejściem pierwszych ostrych mrozów w góry Harpąckie i z pierwszym obfitym opadem śniegu udają się w gawry i przesypiają całą zimę. Duch ich w tym czasie, gdy ciało spoczywa w gawrze, udaje się w Niwy Borowiła na Weli albo w Zaświaty w Naw Raju do Lasu Rajec, pod Drzewo Wyraj.

Żeby dzień ten uczynić znośniejszym i złamać nieco powagę zmiany, jaka zachodzi, by przyjąć go radośnie i na wesoło, przydano mu też ryt zabawy – jest to więc dzień, w którym ludzie przebierają się w potworne stroje i wzajemnie straszą się swoim wyglądem, ale też hukami, gwizdami, okrzykami, nagłymi wyskokami, niespodzianymi, dziwnymi ruchami, wypadaniem z ciemności, wrzaskami i głośnym przygrywaniem na wijarach, gęślach, bębnach, trąbach, z dzwonieniem we dzwonki.

Orszak w to święto wiedzie żerca w złotych szatach. Na głowie ma harską złotą czapę-czub królewski, który jest kuty w guzy i wzory kulędarzowe, a zakończony u góry szpicem, na dole zaś wywinięty zdobnym, szerokim, krągłym brzegiem. Żerca niesie Źrzenię Żenną. Za nim postępują trzy wiedmy uosabiające Marzannę, Nyję i Kostromę, które wiodą skutego łańcuchami Niedźwiedzia.

Jest to obchód i święto Wszystkich Bogów Jasnych i Ciemnych, a więc niesione są wizerunki wszystkich bóstw lub bajorki w barwach wszystkich domów bożych. A jako że jest to obchód Zniczów – Umorów Straszów, to oranci są w nim przebrani za owe olbrzymie Orły Welańskie, w stroje i maski ptasie odpowiadające dokładnie Upadłym Bogom. Szaty ich obleczone są w pióra i obwieszone dzwonkami, których dźwięk nieprzerwanie towarzyszy pochodowi. Oranci przez cały czas tańczą, kręcą się, wirują, obchodzą wężem cały orszak, poruszając się przy tym kołyszącym krokiem i naśladując rękami ruchy ptasich skrzydeł.

Pochód idzie spod Zapisu do Jamy-Grobku Kraczuna nakrytego Orzywianem (Ożywianem, Hołdowianem, Czesnowitokiem). Kraczun dobywa się z ziemi przy modle do Swąta odwrotnej niż to było przy pogrzebie:

Ze Światła odnowion wstaję

Światłem odżywam

Światłem byłem i będę

Światłem jestem wiecznym

W Tobie i we Mnie

Bardzo Wielka jest Miłość

Wielka jest Miłość we Mnie,

Wielka jest Miłość w Tobie,

Bardzo Wielka jest Miłość

Twoja i Moja,

 Wielka jest Miłość Moja,

Wielka jest Miłość Twoja,

Światłem jestem

I będę wiecznie

Ze Światła powstałem,

Światłem żyję

Później zawija się Kraczuna w liść łopucha albo chrzanu i w białą chustę lnianą, aby nie był dla uczestników pochodu widzialny, i niesie się go wraz z kolibką jesionową uroczyście pod Zapis, z zapalonymi zniczami, z grajbą, ze śpiewem, z biciem w bębny i dęciem w trąbity, z gajdowaniem gajdów, zaśpiewem gędźbiarzy, rzykaniem rzykaczek. Towarzyszy zaś owemu pochodowi pieśń następująca:

Tam wysoko w Górze – co mi się tam Jawi?

Bożyczku, mój Boże!

Tam gałązki się zielenią,

Jedlinne w Gwiazd przyobleczeniu

Jodłowe w chmur sinym odzieniu

A w Jedlnim Gnieździe – co mi się tam jawi?

Niebo, Niebo, Kołyska w Bławatach,

A zaś w tej Kołysce – kto tam leży, kto tam?

Kraczun, Kraczun, Kraczun!

W Jodłowym Odzieniu, w Łopusznej Pieleszy!

Kraczun, Kraczun, Kraczun!

Droga  ta wiedzie pomiędzy hołdarzami: Jaworowym Ruji-Maja, Jarząbowym lub Jiwnym-Wierzbowym Jaruny-Jaryły, Jodłowym Kolady-Kostromy, Jesionowym Jastruba-Jeszy; podobnie jak w ostatni dzień Wielkiego Maja – Majumę, lecz w takiej kolejności, jaką tutaj podano.

Hołdarze są położone po czterech stronach świata w stosunku do Zapisu, więc:

Obchód z Gaju Jamy-Grobu Kraczunowego podąża wpierw na południe do Jawora, potem na wschód do Jarząbu (lub Jiwy), na północ do Jodły i na koniec na zachód do Jesiona.

U hołdarzy czynione są modły o Dobry Ostatni Pełny Miesiąc (Księżyc) Jesieni. Przy Wielkiej Majumie bogowie podali dokładnie ludom Słowa kolejność i porządek osób i przedstawień boskich, jaki winien obowiązywać w tym obchodzie i orszaku. Tu nie będziemy wam tego powtarzali.

Pod Zapisem żercy przystępują do obrzędu Uśpienia Niedźwiedzia, którego poją sołwą i gorzołką, gniazdo z jodły u pnia drzewa mu moszczą, a trzy wiedźmy pokładają go, głaszczą pieszczotliwie, oczy mu zamykają, w końcu zaś pieleszą białą (jakoby śmiertnym całunem) go okrywają. Wtedy obrzędnicy zamykają wokół Niedźwiedzia Śpiącego Koło i tak mu śpiewają:

Stary Miedźwiedź mocno śpi

Stary Miedźwiedź mocno śpi,

my się go boimy, na palcach chodzimy,
jak się zbudzi, będzie zły


Pierwszy Księżyc Miedźwiedź śpi!
Drugi Księżyc Orsoł śni!
Trzeci Księżyc Orsus chrapie!

Czwarty Księżyc Nieć-wiedź łapie!

Po tych ostatnich słowach Niedźwiedź zrywa się spod białej płachty, jakoby spod śniegów z leży zimowej wybiegał, i rzuca się w pogoń za biesiadnikami, ale zaraz Trzy Wiedźmy go łapią i do chramu prowadzą, a to znowuż przy zaśpiewie biesiadników:

Stary Miedźwiedź mocno śpi

Stary Orsoł mocno śpi,

my się go boimy, na palcach chodzimy,
jak się zbudzi, będzie zły

Żercy odłączają się od zabawy pod Zapisem i niosą do chramu także Kraczuna, gdzie w skrzyni-ladzie przeleży do Szczodrych Godów. Źrzenia Żenna zaś towarzyszy biesiadnikom przy Ogniszczu podczas całej uczty obrzędowej.

– Ostatni Obchód kończy się Tanem Jastrzębia, który jest zbiorową, radosną zabawą – Wielką Żertwą, Świętym Żarciem. Ową ucztę nazywa się Dostatkiem i Ostatkiem, bowiem do ostatka spożywa się w ucztach domowych pokarmy świąteczne, a też czci się nią ostatni dzień prac polowych w tym roku. Od tej chwili żadnych już robót w polu wykonywać nie wolno pod groźbą utraty przyszłorocznych plonów.

Tego dnia na obrusach pojawiają się potrawy ze świeżym chrzanem. Chrzan jest Zróstowym uosobieniem Księżyca, główną rośliną Tynu Chorsów, rdzenną jarzyną północy Białego Lądu. Rośnie pospolicie jako chwast, a uprawiany jest i jadany od niepamiętnych zerywańskich, starokolibańskich czasów. Robi się go i podaje jako: tarty ze śmietaną, albo ze śmietaną i krojonym jajkiem na twardo, lub łączony z tartym gotowanym burakiem w ostrą ćwikłę, z marchwią albo z selerem czy z tartym korzeniem pietruszki. Jadany jest jako ostry dodatek do mięs, ale służy też do zaprawy kiszonek z ogórków i innych jarzyn, chroniąc je przed zepsuciem podczas kiszenia. W liście chrzanu zawija się surowe mięso i sery, bo dzięki temu dłużej pozostają świeże. Razem z gorczycą chrzan nadaje ostry smak potrawom i można go używać zamiast ziołowego pieprzu. 

Główną danią bożą i daniem obrzędowego obiadu pod Zapisem jest Rozsół z Czarnego Kura i Pieczona Gęś Nadziewana Owocami Bogów Sporu – gruszkami i jabłkami. Potrawy te, po oddaniu pierwociny w Ogniszcze, spożywa się, mając w pamięci wszystkich Bogów, lecz szczególnie Świętowita, Czarnogłowa i Jesowitów oraz Zniczów.

Jeśli ofiarą zwierzęcą nie była gęś, lecz świniak ubity ku uczczeniu trudu całorocznego Matki Ziemi, albo ryba ubita ku czci Bogów Wód Morskich, to prócz Rozsołu ofiarowuje się i zjada polewkę rybną z rybnymi kulkami zwaną Uchą Morską lub Żur Harski (Harowędyjski) zwany inaczej Żurem Ostrym: z grzybami, kiełbasą, boczkiem, jajkiem na twardo, czosnkiem, majerankiem i dodatkiem tartego chrzanu.

Rozsół dawany jest z warzywami ciętymi na kawałki, ząbkami czosnku w całości i z lanym ciastem. Jedzone są też mięsa i wędliny, ale na gorąco daje się głównie pieczoną gęsinę z jabłkami i gruszkami, do której podawana jest kasza, żurawina i ćwikła. Jedzone są też obrzędowe wypieki: Rogale Morotyńskie, Obwarzanki Makosztyńskie, trójrogie Knysze Chortyńskie i Placki Weletyńskie. Nazywają je „tyńskimi”, bo przy ich pomocy czci się całe tyny boskie.

Dorośli piją gorzkie wódki i mocną gorzałkę albo grzane piwo z korzeniami i wonnymi przyprawami, albo gorące wino. Młódź pija wyłącznie kompoty z jabłek, gruszek, wiśni i suszonych śliwek podawane na gorąco.  

Od tego Bożego Obiadu Końcolistopadowego chrzan tarty towarzyszy wszystkim obrzędowym śniadaniom, obiadom i wieczerzom, zwłaszcza tym bogatym, pospólnym, zapisowym.

Odtańczony też zostaje jako ostatni akt święta pełny Tan Jastrzębia. Do tej pory we wszystkie dni tanów jesiennych odtańczano jego kawałeczki, a teraz składa się je w całość i tańczy w odwrotną stronę niż w poprzednich razach, czyli w lewo, na powrót Jesieni za kolejny rok. 

Źrzenię Żenną zamyka się w chramie, gdzie spoczywa do Szczodrych Godów Zimowych.

Biesiady trwają po domach i po gospodarstwach w gronie zadrużnym, rodzinnym – do wieczora. Odbywają się przy graniu, tańcu, śpiewie i spożywaniu pokarmów i napojów, które stanowiły ofiarę i dar hołdarzowy obchodów Wielkiego Tanu Jedenastego.

Obrzędy Przedgodów zamyka granie żerców i grajków na trąbitach i ligawach, którego dźwięki niosą się przez krainy słowiańskie polami i wzgórzami, obwieszczając nadejście Najdłuższej Nocy i Najkrótszego Dnia oraz Wichrów, które Koladę-Kostromę przywieją. Na ten dźwięk po domostwach zapala się w oknach po siedem świec – na każdy dzień tygodnia po jednej. Świece te nazywane są Roratkami. Przed samym snem sześć z nich jest przez gospodynię gaszonych, a jedna pali się do świtania. I tak po kolei pali się od zmierzchu – Jutrzni-Zorzy Wieczornej do Jutrzni-Jutrabogi Zorzy Porannej owo Światło Świata nocą przez cztery tygodnie, aż do samych Szczodrych Godów. Spala się świece jedną po drugiej.

Świece Roratki są nosicielami czynnego, silnego mogtycznego, obronnego Światła (RO), które wysyłane jest do Boga Bogów Swąta-Światłoświata (RA – Roda-Rada, Roda-Switoka), a którego nosicielem jest KA – Łodź RzeczyIsta, Łódź Osta-Ista. Ognie te pali się dla przyzwania do szybkiego powrotu Jasnych Bogów: Żywiołów – Swarogów, Dażbogów, Perunów i Strzybogów oraz Jasnych Mocy: Makoszów-Źrzebów, Prowów, Bożów (Bożebogów-Radogostów), Rgłów, Ładów i Rodów.

Po raz ostatni zapala się Roratkę o poranku w Dniu Przesilenia Zimowego i pali się ją przez całą Noc Dzikich Łowów dla wspomożenia i ocalenia Jasnego Wedraka – Rodzącej się Białej Krówki. 

Lasy stoją gołe – z liści odarte, pola puste – mrozem skute, rośliny szadzią osypane pod wichrem i śnieżystą zawieją – chylą się i martwieją. Zwierzyna po norach, po ostępach się zapadła, miedźwiedź w gawrze do snu welańskiego się ułożył – z wiosną dopiero łeb swój kosmaty podniesie. Po grudach zastygłych i po opustoszałych drogach jeno wicher się kręci i siecze igłami lodu kryształowemi. Ten czas kończy Wielki Tan Jedenasty.

Przypisy


[i] Niedźwiedzie są nazywane prawilnie (po prawej mowie) Miedźwiedziami oraz Orsusami, albo Orsułowymi Zwirzorami. Ich miano miedźwiedź bierze się z tego, iż wskazują człowiekowi leśne świepioty, w których zamieszkują pszczoły, i gdzie znajduje się miód – wiedzą więc i wiodą człowieka do miodu leśnego.

Miano orsus bierze się z tego, że żywot tych wielkich zwierząt przebiega w całkowitej zgodzie z żywotem Słońca – Sołaroźicza widzialnego na Niebie, czyli jest odbiciem żywota Welańskiego Swarożyca. Gdy Słońce słabnie na zimę i spadają śniegi, żywot niedźwiedzi zamiera. Kryją się one wtedy w gawrach (ga = ka – skorupa/gniazdo, wra – war-łódź-kłódź Ra), ich ciała wyziębiają się, śpią przez całą zimę jakby były martwe, ich duch odchodzi na ten czas na Welę. Budzą się do życia ponownie z pierwszym Ciepłym Promieniem Swarożyca. Życie or-susów (niedźwiedzi/miedźwiedzi) toczy się więc „susami”,zamiera wraz z zimowym „susem” Swarożyca, a odradza się z orzym, czyli jarym, Młodym Słońcem (jarowitym, wiosennym) – wiosenno-letnim susem Słońca. Miano miedźwiedź (mjedwied’) lub wiedmied’ (albo podobne) używane jest we wszystkich  językach Słowian poza polskim oraz w języku węgierskim. Ors,urs,orsus i różne podobnie brzmiące określenia obowiązują do dzisiaj w językach romańskich.

Od Susów Słońca, jego zimowego zasypiania, bierze swą nazwę inne zwierzę, które przesypia całą zimę – suseł. Określenie sus jako „przeskok, skok” może mieć związek z susem słonecznym, Suśleniem Słońca – nagłym jego przeskokiem w „oziębienie” i zaśnięciem Słońca, które mimo iż jest widoczne na niebie, nie „grzeje”, śpi.”

Podziel się!