© by Goran Pavlovic; tłumaczenie Czesław Białczyński
© komentarz Czesław Białczyński
Starożytne nagrobki na Morine w Bośni
Ancient tombstones on Morine, Bosnia
Are tombstones placed on top of the dead to „bind their souls” and stop them from wandering around and harming the living?
Czy kamienie nagrobne stawiane na grobach miały „związać ich dusze” i powstrzymać „ich” przed włóczeniem się i krzywdzeniem żywych?
Slavs used to place stones in, on and around graves to prevent the dead from rising up and escaping the body as a spirit and torment the living.
Słowianie umieszczali kamienie w grobach, na grobach i wokół nich, aby uniemożliwić zmarłym powstanie z martwych i ucieczkę z ciała pod postacią duchów dręczących żywych.
[Nie tylko dlatego, ale również i z tego powodu, zwłaszcza w specjalnych okolicznościach (np. podejrzenia o wampiryzm). Natomiast, jak się wydaje, najważniejszą ich funkcją było wyróżnienie tego miejsca jako godnego szacunku i uświęconego przez pochówek. Z tego samego powodu sypali kopce, a na ich szczytach sadzali święte drzewo, jak też czasami kładli kamień / hołdarz i stawiali urny z prochami zmarłych – bezpośrednio na ziemi, albo na kamieniu albo w konarach tego drzewa.]
Sometimes the stones were placed in the person’s mouth or on top of his body to „weigh his soul down”.
Czasami kamienie umieszczano w ustach zmarłego lub na jego ciele, aby „obciążyć jego duszę”.
Northwestern Poland, cemetery in the town of Kamien Pomorski. A person buried in one of the graves was pierced with a stake and a stone was placed in his mouth. Both ritual acts were performed to stop the dead from rising.
Północno-zachodnia Polska, cmentarz w Kamieniu Pomorskim. Osoba pochowana w jednym z grobów została przebita kołkiem, a w jej usta włożono kamień. Oba te rytualne akty miały na celu powstrzymanie zmarłych przed powstaniem z martwych.
[Słowianie przebijali ciała (serce) osób podejrzanych o wampiryzm osinowym/osikowym kołkiem. Co ciekawe chrześcijański antybohater Judasz miał się powiesić właśnie na osice. Osika jest drzewem totemowym tynu Przeplątów – Władców Kusego / Kosego / Krzywego / Lewego Kosu (Losu) w Mitologii Słowian (Słowiańskiej Baji).]
At Celakovice, about 30 kilometers north of Prague in the Czech Republic, fourteen „vampire” graves have been excavated, each with metal spikes driven through their bodies or heavy stones placed upon them. The graves are believed to date from the eleventh or twelfth century…
W Czelakovicach, około 30 kilometrów na północ od Pragi w Czechach, odkopano czternaście grobów „wampirów”, z których każdy miał metalowe kolce wbite w ciało zmarłego lub ciężkie kamienie. Uważa się, że groby pochodzą z XI lub XII wieku…
[W tak późnych, bo średniowiecznych grobach widać wpływy ideologii chrześcijańskiej, co przekłada się na zastosowanie metalu i sierpa, żelaznej kotwy, albo kosy zamiast drewna i kamienia. Sam obrządek także w średniowieczu, wciąż wypływa z tych samych głęboko archaicznych wierzeń i ma starożytne, niechrześcijańskie (pogańskie / wiarowiedowe) pochodzenie.]
In three seventeenth-eighteenth century „vampire” graves were excavated at the cemetery in Drawsko, Poland. Two people were buried with iron sickles placed around their necks…
W trzech z XVII-XVIII wieku na cmentarzysku w Drawsku w Polsce odkryto trzy groby „wampirów”. Dwie osoby pochowano z żelaznymi sierpami umieszczonymi na szyjach…
Whilst the third, a younger adult, was buried with the body tied up and stones put on his throat.
Trzecia, młodsza osoba dorosła, została pochowana ze związanym ciałem i kamieniami ułożonymi na gardle.
In Vrasta, Bulgaria a medieval „vampire” burial site was found during excavations of an ancient fortress. An elderly man was buried with a processed white stone deliberately placed over his heart. His feet had also been tied together.
W Vrasta w Bułgarii podczas wykopalisk starożytnej fortecy odkryto średniowieczny grób „wampirów”. Starszego mężczyznę pochowano z obrobionym białym kamieniem celowo umieszczonym na jego sercu. Jego stopy również zostały związane.
That stones were used as soul, spirit anchors can be seen from the fact that they are used with or instead of stakes (wooden originally, metal later) which are the best known anti „vampire” weapon. Stakes were driven through bodies of suspected „vampires” to fix them to the ground and stop them from rising. There are reports that in the past, pagan Slavs marked every grave with a stake. And in some parts of Serbia where this custom survived until very recently, stakes were eventually replaced with tall slim standing stones, like these ones from Barajevo near Belgrade
O tym, że kamienie służyły jako kotwice duszy i ducha, świadczy fakt, że używano ich razem z lub zamiast pali (pierwotnie drewnianych, później metalowych), które są najsłynniejszą bronią przeciwko „wampirom”. Paliki wbijano w ciała domniemanych „wampirów”, aby przytwierdzić je do ziemi i uniemożliwić im wstanie. Istnieją doniesienia, że w przeszłości pogańscy Słowianie oznaczali każdy grób palikiem. W niektórych częściach Serbii, gdzie ten zwyczaj przetrwał do niedawna, pale zostały ostatecznie zastąpione wysokimi, smukłymi, stojącymi kamieniami, takimi jak te z Barajewa niedaleko Belgradu.
[O oznaczaniu grobów Słowian palami zwanymi Kopijnikami lub Kopijawami pisaliśmy w osobnych artykułach i przy okazji omawiania smętarza w Maramuresz. Polecam linki pod tym artykułem.]
That this was not just Slavic custom, can be seen from the fact that people buried with stones in their mouths were also in other parts of Europe.
O tym, że nie był to jedynie słowiański zwyczaj, świadczy fakt, że ludzie chowani z kamieniami w ustach byli również w ten sam sposób chowani w innych częściach Europy.
In Taverina, Italy, at „La Necropoli dei Bambini” or the Cemetery of Children, a 400 AD burial site where many babies and small children who died from malaria were buried, a 10-year-old child was buried with a stone in its mouth, which archaeologists believe was done to prevent it rising again from the dead.
W Taverinie we Włoszech, na „La Necropoli dei Bambini”, czyli Cmentarzu Dziecięcym, miejscu pochówku z 400 r. n.e., gdzie pochowano wiele niemowląt i małych dzieci zmarłych na malarię, 10-letnie dziecko pochowano z kamieniem w ustach, co zdaniem archeologów miało zapobiec jego zmartwychwstaniu.
During the survey of medieval churches in County Roscommon, Ireland, archaeologists discovered more than 120 skeletons dated to 7th-14th c. Two of them had stones wedged into their mouths „to stop their souls from escaping”
Podczas badań średniowiecznych kościołów w hrabstwie Roscommon w Irlandii archeolodzy odkryli ponad 120 szkieletów datowanych na VII-XIV wiek. Dwóm z nich wbito kamienie w usta, „aby uniemożliwić ucieczkę duszom”.
In the 3rd of 4th century AD in a farming community near the river Nene, in what’s now Stanwick, England, a man was buried face down, with a stone in his mouth where his tongue should be.
W III lub IV wieku n.e. w rolniczej społeczności nad rzeką Nene, na terenie dzisiejszego Stanwick w Anglii, mężczyznę pochowano twarzą w dół, z kamieniem w ustach zamiast języka.
How old is this custom? I have no idea really. Where does it originate? Again, I don’t know. But probably Balkans. Why? Have a look at this:
Jaki jest wiek tego zwyczaju? Nie mam pojęcia. Skąd się wziął? Znów nie wiem. Ale prawdopodobnie powstał na Bałkanach. Dlaczego? Spójrzcie na to:
Nea Nikomedeia, Middle Neolithic (5500 – 3500 BC), Greece. Person buried with a stone in their mouth.
Nea Nikomedeia, środkowy neolit (5500–3500 p.n.e.), Grecja. Osoba pochowana z kamieniem w ustach.
Another „vampire” burial? Most likely. I don’t think this is a random thing. Showing a stone into the mouth of a dead person during his (hers) burial is a deliberate ritual act, rarely performed, based on a definite strong belief in that stone serving some very important purpose.
Kolejny pochówek „wampira”? Najprawdopodobniej. Nie sądzę, żeby to był przypadek. Włożenie kamienia do ust zmarłego podczas jego (jej) pogrzebu to celowy akt rytualny, rzadko wykonywany, oparty na silnym przekonaniu, że kamień ten służy jakiemuś bardzo ważnemu celowi.
Anyone knows of any similar burials from Bronze Age and Iron Age Balkans? Or anywhere else in the world? Is it possible that this custom and this belief survived through all these millenniums? It wouldn’t be the first…
Czy ktoś zna podobne pochówki z epoki brązu i żelaza na Bałkanach? Albo gdziekolwiek indziej na świecie? Czy to możliwe, że ten zwyczaj i ta wiara przetrwały przez te wszystkie tysiąclecia? Nie byłby to pierwszy taki przypadek…
Another more recent variant of this ritual, is placing piece of brick into deceased mouth instead of rock.
Inną, nowszą odmianą tego rytuału jest umieszczanie w ustach zmarłego fragmentu cegły zamiast kamienia.
In Plovdiv, Bulgaria, skeleton was found facing westwards, with a brick fragment placed in its mouth, and a clay roofing tile over the head. The skeleton is one of 80 found in a necropolis in the old town part of Plovdiv, tentatively dated from the fifteenth to sixteenth centuries…
W Płowdiw w Bułgarii znaleziono szkielet zwrócony twarzą na zachód, z fragmentem cegły w ustach i glinianą dachówką na głowie. Szkielet jest jednym z 80 znalezionych na nekropolii w starej części Płowdiwu, datowanej wstępnie na XV-XVI wiek…
On the small Italian island of Lazzaretto Nuovo in the Venice lagoon, while excavating graves of plague victims buried in the sixteenth and seventeenth centuries, archaeologists discovered what they believe to be the remains of a female „vampire”. The skull of a mature female was found with a brick placed in her mouth. According to the local folk tradition, brick or stone placed between the jaws was said to prevent a vampire from feeding on victims of the plague.
Na małej włoskiej wyspie Lazzaretto Nuovo w Lagunie Weneckiej, podczas wykopalisk grobów ofiar dżumy pochowanych w XVI i XVII wieku, archeolodzy odkryli coś, co uważają za szczątki żeńskiej odmiany wampira – „wampirzycy”. Znaleziono czaszkę dojrzałej kobiety z cegłą w ustach. Według lokalnej tradycji ludowej, cegła lub kamień umieszczony między szczękami miał uniemożliwić wampirowi żerowanie na ofiarach zarazy.
More about „vampire burials” can be found in this great article:
Więcej na temat „pochówków wampirów” można znaleźć w tym świetnym artykule:
„Time to Slay Vampire Burials? The Archaeological and Historical Evidence for Vampires in Europe” by David Barrowclough
„Czas zabijać i grzebać Wampiry? Archeologiczne i historyczne dowody na istnienie wampirów w Europie” autorstwa Davida Barrowclougha
This use of brick fragments instead of stones in ritual tying down of the ghosts, shows that the reason why stones were used for this purpose was by then forgotten.
Użycie fragmentów cegieł zamiast kamieni w rytualnym związaniu duchów pokazuje, że powód, dla którego używano kamieni do tego celu, został już zapomniany.
The use of rocks for tying ghosts down was used because people in the Balkans believed that stones and rocks absorb and trap spirits.
Wykorzystywanie kamieni do związania duchów było powszechne, ponieważ mieszkańcy Bałkanów wierzyli, że kamienie i skały pochłaniają i zatrzymują duchy.
[Niewątpliwie Kamienne Nawie Weli i Bramy Kamienne tychże Nawi powstrzymywały duchy zmarłych przed powrotem na Ziemię i szkodzeniem żywym ludziom. To wierzenie bajne o Zaświatach i budowie Nawi musiało zostać przeniesione na pojedyncze kamienie, na skalne jamy i jaskinie (jas-konie) Ziemi, jako na odpowiedniki Krawędzi Nawi i Skały /Góry Skonu Weli z jej wejściem w Zaświaty na szczycie. Kamienie są też totemicznymi reprezentantami Sima, Władcy Kamiennej Podstawy Świata: nie tylko Ziemi i Jawi, ale jak widać także Weli – Nawi i Prawi. Również pierwsza, najbliższa i widzialna warstwa Nieba nad Ziemią – tzw Kopuła Niebieska miała zostać zbudowana z Kamienia. Nie było to bezpodstawne domniemanie, ale efekt obserwacji i przekazu wiedy, bo kamienie (meteoryty) od pradziejów spadały z nieba na ziemię i siały zniszczenie (mor – śmierć.]
Remember the Serbian ritual trapping of someone’s shadow into the stone foundations of a new house, in order to form a „protective spirit” which would watch over the house and its inhabitants?
Czy pamiętacie serbski rytuał uwięzienia czyjegoś cienia w kamiennych fundamentach nowego domu, aby stworzyć „ducha opiekuńczego”, który czuwałby nad domem i jego mieszkańcami?
Until the first person dies in the house and his spirit takes over the job of the protective spirit…
Dopóki pierwsza osoba w domu nie umrze, a jej duch nie przejmie roli ducha opiekuńczego…
There are records of ritual building in of people into the foundations of important building such as fortresses and bridges for the same purpose. I talked about this in my post „New house„
Istnieją zapisy o rytualnym wbudowywaniu zwłok ludzi w fundamenty ważnych budowli, takich jak twierdze i mosty, w tym samym celu. Pisałem o tym w poście „Nowy dom”.
These spirits were tied into the stone from which the building was built…
Duchy te były przywiązywane do kamienia, z którego wzniesiono budynek…
How archaic this belief that stones and rocks absorb and trap spirits is, can be seen from these two customs from the Balkans:
Jak archaiczne jest to przekonanie, że kamienie i skały pochłaniają i zatrzymują duchy, widać na przykładzie dwóch zwyczajów z Bałkanów:
In Kosovo, when Albanians had to cut a particularly „powerful” tree, they used to place a pebble on the stump. Probably to stop the tree spirit from leaving the stump and punishing them for their crime…
W Kosowie, gdy Albańczycy musieli ściąć szczególnie „potężne” drzewo, umieszczali kamyk na pniu. Prawdopodobnie po to, by powstrzymać ducha drzewa przed opuszczeniem pnia i ukaraniem ich za zbrodnię…
In Serbia, when a particularly potent medicinal plant needed to be collected, any stone found nearby was thrown in the air and the plant had to be pulled out before the stone fell on the ground or the plant spirit, which gave the plant its medicinal properties, would leave the plant for the stone, and the plant would be useless…
W Serbii, gdy trzeba było zebrać szczególnie silną roślinę leczniczą, każdy znaleziony w pobliżu kamień był podrzucany w powietrze, a roślinę należało wyciągnąć, zanim spadnie na ziemię. W przeciwnym razie duch rośliny, który nadał roślinie właściwości lecznicze, opuściłby roślinę i zabrał je do kamienia, a roślina stałaby się bezużyteczna…
Here it was plant spirits, which were trapped by the rocks. So it seems that people in the Balkans believed that any spirit could be captured and preserved in the rock.
Tutaj to duchy roślin były uwięzione w skałach. Wygląda więc na to, że mieszkańcy Bałkanów wierzyli, że każdego ducha można uwięzić i zachować w skale.
This is really cool and explains why for instance hearth, doorstep and house corners were by Serbs considered to be holy places. In the old houses of Central Europe, which were built out of wood, or wattle and daub, the only stone parts were hearth stones (stones which formed the bottom and the curb of the heath), doorstep stones and corner stones (which supported the main upright stakes which held the whole house)…
To naprawdę fajne i wyjaśnia, dlaczego na przykład paleniska, progi i narożniki domów były przez Serbów uważane za miejsca święte. W starych domach Europy Środkowej, budowanych z drewna lub plecionki, jedynymi kamiennymi elementami były kamienie paleniskowe (kamienie tworzące dno i obrzeże paleniska), progi i narożne kamienie (które podtrzymywały główne słupy trzymające cały dom)…
[Pod progami w garnkach / urnach chowano też ciałopalne szczątki / prochy bliskich zmarłych. Ich duchy pilnowały domu i czuwały nad powodzeniem gospodarstwa i żyjących tutaj ludzi.]
Slavs believed that their dead ancestors live with them in their houses under the hearth, under the doorstep and in the corners of the house…In stones which were located there…Interestingly these same places were by Slavs believed to be the places where God (first Pagan then Christian) resided…
Słowianie wierzyli, że ich zmarli przodkowie mieszkają z nimi w domach pod paleniskiem, pod progiem i w narożnikach domu… W kamieniach, które się tam znajdowały… Co ciekawe, Słowianie uważali te same miejsca za miejsca, w których przebywał Bóg (najpierw pogański, a potem chrześcijański)…
This is why it was on the hearth, on the doorstep and in corners of the house, that Serbs made their sacrifices to the dead and to God…
Dlatego właśnie na palenisku, na progu i w narożnikach domu Serbowie składali ofiary zmarłym i Bogu…
The same belief of the corner stones being the seat of the protective spirit is found in Baltic countries. I talked about it in my post „Stones with narrow bottom bowls„.
To samo przekonanie, że narożne kamienie są siedzibą ducha opiekuńczego, występuje w krajach bałtyckich. Pisałem o tym w poście „Kamienie z misami o wąskim dnie”.
Slavs actually wanted their ancestors to live with them. They believed that it was the dead ancestors, their spirits, which protected the living and gave good health, good luck, good harvest….
Słowianie wręcz chcieli, aby ich przodkowie mieszkali z nimi. Wierzyli, że to zmarli przodkowie, ich duchy, chroniły żywych i zapewniały dobre zdrowie, szczęście, obfite plony…
So is this belief the reason why people believed in the power of stone idols? Stone is just a stone unless a spirit of an ancestor (or deity) is believed to reside inside of it. In which case stone is the deity. When Slavs brought sacrifices to the Dabog stone during the rain making ritual in Belarus, they were bringing sacrifices to Dabog…
Czy więc ta wiara jest powodem, dla którego ludzie wierzyli w moc kamiennych bożków? Kamień jest po prostu kamieniem, chyba że wierzy się, iż duch przodka (lub bóstwa) przebywa w jego wnętrzu. W takim przypadku kamień jest bóstwem. Kiedy Słowianie składali ofiary do kamienia Daboga podczas rytuału sprowadzania deszczu na Białorusi, składali ofiary dla i modlili się do Daboga…
When Slavs brought sacrifices and prayed to „Baba” (Grandmother) stones, they brought sacrifices and prayed to Mother Earth which resided in them…
Kiedy Słowianie składali ofiary i modlili się do kamienia „Baby” (Babci), składali ofiary i modlili się do Matki Ziemi, która w nich mieszkała…
[Dokładnie modlili sie do Władcy Nieba – Dażboga / Daboga oraz do Władcy Kamiennej Postawy Świata – Sima, a nie do Matki Ziemi oraz do Welesa – Władcy Nawi na Weli, a więc i ich mieszkańców – Duchów Zmarłych zwanych Welami lub Nawiakami, lub Nawiami. Także prosili o opiekę duchy domowe i gospodarskie oraz duchy Ziemi (bogunów i boginki), duchy ognia (owin i palenisko domowe znajdowało się pod ich opieką), jak też Nawki, boginki będące służkami w tynie Welesów, opiekunkami Drogi Ducha przez Nawie.]
This is seriously cool…
To naprawdę fajne…
źródło: https://oldeuropeanculture.blogspot.com/2020/01/tombstones.html