Od Poli Dec
W trakcie wykopalisk prowadzonych na terenie stanowiska archeologicznego Begića Glavica w środkowej Bośni przez naukowców zostało odkryte sanktuarium z epoki brązu.
Tajemnicze sanktuarium z epoki brązu
Położone w dolinie rzeki Lašva w środkowej Bośni stanowisko Begića Glavica stało się miejscem jednego z najbardziej niezwykłych i sensacyjnych odkryć archeologicznych dokonanych w Bośni i Hercegowinie w ostatnich latach. Na terenie tego stanowiska archeolodzy odsłonili sanktuarium pochodzące z epoki brązu.
Samo to miejsce kultu zostało opisane jako jedno z najbardziej nietypowych znalezisk związanych z późną epoką brązu na obszarze Bałkanów. Ujawniony kompleks pełnił funkcję ceremonialną, głównym elementem jest monumentalna struktura kamienna o planie w kształcie litery L. Obiekt ten, mimo swojej masywności, nie wykazuje cech funkcji obronnej, co odróżnia go od typowych stanowisk typu „gradina”.
Długi kamienny mur o wysokości 3 metrów
Początek wykopalisk w Begića Glavica wiąże się z przypadkowym odkryciem dokonanym w tym miejscu przez archeologów-amatorów posługujących się wykrywaczem metali. Odkryta wówczas kolekcja wykonanych z brązu przedmiotów obejmuje liczne drobne artefakty, które zostały przekazane do muzeum regionalnego w Travniku. Wstępna analiza wskazała, że część z tych znalezisk pochodzi VI wieku p.n.e., co stało się impulsem do podjęcia systematycznych wykopalisk w tym miejscu w latach 2024-2025.
Centralnym elementem stanowiska jest kamienny mur o długości około 63 metrów i wysokości dochodzącej do 3 metrów. Jego przebieg dzieli płaskowyż, na terenie którego zostało dokonane odkrycie, na dwie części, jednak nie tworzy zamkniętego obwodu, ani nie zabezpiecza dostępu do wnętrza. Zastosowanie materiału w postaci jasnego wapienia, transportowanego spoza bezpośredniej okolicy, wskazuje na znaczący nakład pracy oraz planowy charakter konstrukcji.
Spalone struktury
Kluczowe znaczenie dla interpretacji tego, jaka była funkcja tego miejsca jest odkrycie reliktów i pozostałości po spalonych strukturach, które zalegały bezpośrednio pod murem. Elementy obejmują zwęglone fragmenty drewna, pozostałości podłogi oraz naczynia ceramiczne. Układ tych znalezisk, w tym obecność dużych naczyń magazynowych o odmiennym stanie zachowania i pozycji, sugeruje, że obiekt ten został poddany zniszczeniu w świadomy sposób.
Analiza stratygraficzna jednoznacznie wskazuje, że mur został wzniesiony po pożarze, bezpośrednio nad jego pozostałościami. Taka sekwencja zdarzeń sugeruje celowe przykrycie i zachowanie wcześniejszej struktury, co można interpretować jako działanie o charakterze symbolicznym lub rytualnym. Nie ma przesłanek wskazujących na przypadkowy charakter tej relacji.
Datowanie radiowęglowe materiałów organicznych, w tym kości zwierzęcych, pozwala określić czas funkcjonowania stanowiska na okres od XIII do IX wieku p.n.e., przy czym sama spalona struktura datowana jest na XI–IX wiek p.n.e. Jednocześnie obecność młodszych artefaktów metalowych wskazuje na to, iż miejsce to było również wykorzystywane w późniejszych okresach.
Miejsce zgromadzeń i kultu
Charakter materiału zabytkowego oraz brak śladów stałego osadnictwa, takich jak zabudowa mieszkalna czy infrastruktura gospodarcza, sugerują, że stanowisko pełniło funkcję miejsca okresowych zgromadzeń. Odkryte przedmioty metalowe, w tym ozdoby oraz elementy uzbrojenia, wykazują cechy zarówno lokalne, jak i powiązania z obszarem Europy Środkowej, co może wskazywać na szerokie kontakty kulturowe.
Analiza ceramiki ujawnia dominację form zdobionych techniką żłobkowania i fasetowania, odmiennych od stylistyki znanej z pobliskich stanowisk. Cechy te wiązane są z kręgiem kultury pól popielnicowych, co dodatkowo podkreśla transregionalny charakter oddziaływań kulturowych obecnych na stanowisku.
W świetle dotychczasowych badań Begića Glavica interpretowana jest jako miejsce o charakterze rytualnym, w którym istotną rolę odgrywały praktyki związane z pamięcią i upamiętnieniem przeszłych wydarzeń. Monumentalna konstrukcja nie pełniła funkcji obronnej, lecz stanowiła element organizujący przestrzeń symboliczną, w której centralne miejsce zajmowały relikty spalonej struktury.
Marcin Jarzębski