Ja jednak skupił bym się na legendzie, i postarał się znaleźć uzasadnienie dlaczego ukrywali się tam rzeczywiście chrześcijanie jak tego chce tekst legendy. Pogórze Strzyżowskie leży na tradycyjnym szlaku najazdów tatarsko-mongolskich od wczesnego średniowiecza do XVII wieku. Szlak ten wiódł przez Ruś Halicko-Czerwoną, ziemię lwowską i dalej do Małopolski przez Przemyśl, Rzeszów itd.

Druga możliwość to potop szwedzki. Wtedy protestanci mordowali katolików, niszczono kościoły i klasztory. Pogórze Strzyżowskie leży w granicach szwedzko-protestanckiej okupacji.

Trzecia możliwość to najazd na Małopolskę protestanta siedmiogrodzkiego księcia Rakoczego.

Czwarta – najazd kozacko-tatarski Chmielnickiego na Rzeczypospolitą, wtedy katolików rżnęli prawosławni.

Pozdrawiam

„Chrześcijanie ukrywali się z modlitwami po lasach, bo byli ścigani.(…) Była tam na Chełmie taka dziczyzna, że ludzie mieszkali po lasach, mieli chałupy w gęstwinach, a żyli dziką zwierzyną.(…) Ta garstka chrześcijan zbudowała kościółek w lesie i w nim odprawiała swoje modły. Gdy ich znaleźli, wszystkich wybili, a kościółek spalili. Odnośnie kapliczki napisał on: Najstarsi ludzie, którzy poza najbliższą okolicą niewiele świata widzieli, zgodnie opowiadają, powołując się na dziadów i pradziadów, że kapliczka stoi na cmentarzu. Ale kogo by tu grzebano nikt już odpowiedzieć nie potrafi.”

Oto co na ten temat pisał Franciszek Kotula:

Słuchając tego rodzaju przekazów tradycji, przeradzających się często w legendy, zwróćmy uwagę na zasadniczy aspekt: niemal każda staje po stronie prześladowanych, krzywdzonych, mordowanych. Ale czy tymi prześladowanymi byli rzeczywiście chrześcijanie? A jeśli tak, to jakiego rodzaju? Czyżby jakaś sekta czy samodzielna grupa, odbiegająca czy skłócona z oficjalnym wyznaniem? Można wreszcie postawić sprawę jeszcze inaczej: że to może chrześcijanie byli prześladowcami kogoś, kto z takich czy innych względów musiał się przed nimi ukrywać. Jak już wiemy tego typu miejsca były ośrodkami kultu przedchrześcijańskiego. Czy przed dziewięciuset laty – dokładność miary czasu musimy przyjmować z wielkimi zastrzeżeniami – właśnie na Chełmie nie zbierali się potajemnie wyznawcy „starej wiary”, by chwalić swoje „stare bóstwo”?

fragment książki Franciszka Kotuli „Po rzeszowskim podgórzu błądząc”, Wydawnictwo Literackie Kraków 1974